Growing Gaelic in Nova Scotia Nova Scotia's Gaelic Culture Gaelic Youth in Action Gaelic Events Calendar Get Involved Current Projects About Comhairle Na Gaidilig
 
  Riaghladh fada air an Òran
Le Oighrig Nic Raing

Tha sean-fhacal againn anns a’Ghàidhlig: “Riaghladh goirid air an òr ach riaghladh fada air an òran.” Cha bhiodh mòran riaghlaidh air òr ameasg nan Gàidheal a thàinig a nall a dh’Albainn Nuaidh an toiseach, oir tha fios is cinnt nach robh mòran de dh’ionmhas an t-saoghail aca. Suas ri deich thar fhichead bliadhna an dèidh Chuil-lodair, agus an Dotair MacIain a’bruidhinn air suidheachadh cuid de na Gàidheil, bha e biorach mar bu dual—“Chan eil air fhàgail aca ach an cànain agus am bochdainn.” Ged a tha e fìor nach tug na h-eilthirich Ghàidhealach leotha nall mòran de shaibhreas an t-saoghail, cha bheag an dìleab an cànain, gu h-àraid nuair a ghabhar beachd air an luach litreachais a chuir na ciad bhàird ri chèile anns an dùthaich ùir.

Gu cinnteach, se cruaidh-chàs is àmhghair a bha an dàn do dh’iomadh bàrd anns an naoidheamh linn deug. Nuair a thuinich Iain MacGill-Eain ann an sgìre Phictou ann an 1819, rinn e an t-òran ainmeil “A’Choille Ghruamach”; an teis-meadhoin dòrainn, tha am bard a’toirt dhuinn pailteas dhealbh air fulangas nan tùsairean troimh chaochladh ràithean na bliadhna. Chaidh an t-òran seo gu h-ealamh a null thar chuain gu chàirdean’s a luchd-dàimh, ach tha e annasach, ged a rinn iad guidhe ris tilleadh dhachaidh, ròghnaich Iain MacGill-Eain fuireach an Canada far an do shoirbhich leis aig a cheann thall. Bha an dearbh bheachd aig Iain Sealgair a thainig gu Màbu ann an 1834 agus air an robh fìor aithreachas gun do ghluais e gu bhith “fo chìs an tìr an t-sneachda,” mar a their e ann an “Òran America.”

Ach cha deach gearain an t-Sealgair ma sgaoil gun fhreagairt; thug mac piuthar a mhàthar, Ailean Dòmhnallach ‘An Ridse’ dùbhlan dha ann am “Moladh Albainn Nuaidh.” Fhreagair esan e, a’tilgeil air nach robh’n fhìrinn aige agus a’cur suas na h-Albann Nuaidhe mar dhùthaich saorsainn, ionmhais agus còir air fearann, ao-coltach ri “Albainn fhuar nan tighearnan” air an robh e fhèin eòlach na òige. Tha Mìcheal Mòr Dòmhnallach mar an ceudna a’deanamh dealbh thlachdmhor air an dùthaich ùir ann am “Baile na Tràghad”; nuair a dh’fhàg esan Eilean a’Phrionnsa agus a thainig e gu Siudaig an Ceap Breatainn ann an 1775, bha e’n làn-dùil ri saibhreas—talamh torrach, aibhnichean a’cur fairis le bric lainnireach agus smùid chùbhraidh ag èiridh bho na bothain shiùcair ameasg lànachd na coille.

Lean iad orra air mòran bàrdachd a chur amach an Albainn Nuaidh, ge b’e àit anns an do mhair a’Ghàidhlig beò. Chaidh na h-òrain mar bu trice a sgaoileadh o bheul gu beul ged a bha grunnan de luchd-trusaidh is deasachaidh a’deanamh cinnteach gum biodh clò-bhualadh ann. Bha ogha de’n bhàrd MacGill-Eain, an t-Urramach Alasdair MacGill-Eain Mac na Ceardaich air an ceann. Chuir esan ri chèile leabhraichean air eachdraidh nam fineachan, air sloinneadh agus air iomadh cruinneachadh de bhàrdachd. Chruinnich Bhinseant MacIlleòlain saothair iomadh bàrd a Siorramachd Inbhir Nis, Ceap Breatainn ann am ‘Fàilte Cheap Breatuinn’ an 1891 agus thòisich Eòin MacFhionghuin air MacTalla a chlò-bhualadh ann an 1892—obair a mhair suas ri dusan bliadhna, a dh’aindeòin iomadh duilgheadas is cion airgid.

‘S e saothair dhìleas nan sgoileirean bho thùs a rinn cinnteach gu bheil lorg an diugh air iomadh òran nach robh riamh roimhe an clò air feadh na h-Albann Nuaidhe—abair riaghladh gasda air na h-òrain.

Thàinig Oighrig NicRaing a Uibhist-a-Tuath agus tha i an diugh a’fuireach ann am Màbu. Bidh i teagasg Gàidhlig agus dh’fhoillsich i “As a’Bhràighe; Òrain Ghàidhlig le Ailean Dòmhnallach an Rids’ (1794-1868)

Getting to know Gaelic
An làmh a bheir 'si a gheibh, Mar a d'thugar do dhroch dhuin'e.
The hand that gives is the hand that will receive, Except when given to a bad man.
Getting to know Gaelic
 
© The Gaelic Council of Nova Scotia - Comhairle na Gáidhlig | All Rights Reserved | Privacy Policy
The Gaelic Council of Nova Scotia, PO Box 123 Iona, NS, B2C 1N8
Comhairle na Gàidhlig, Bocsa a' phuist, 123 Rubha Eachainn, AN B2C 1N8